پایگاه نشر سیاه‌مشق‌ها، گفتگوها، اندیشه ها، اخبار و اطلاع رسانی‌ها

مسجد، نهاد آموزش، پرورش، تعلیم و تربیت در اسلام

  • ۵۰

اولین کارکرد مسجد همانطور که از نامش پیداست، کارکرد عبادی است؛ اما نهاد آموزش و پرورش اسلام هم در مسجد شکل گرفت. پیامبر گرامی اسلام و اصحاب ایشان وقتی می‌خواستند قرآن را آموزش دهند، وقتی می‌خواستند احکام شرعی را برای مردم بیان کنند، مسجد پایگاه آنها بود.

این کارکرد مسجد تا قرن‌ها ادامه داشت. نه تنها در زمان رسالت حضرت، بلکه در دوره‌ی خلفا و در عهد امیرالمومنین(ع) و حتی در دوره‌ی سیاه بنی امیه و دوران بنی عباس، همیشه مسجد کارکرد آموزشی خود را حفظ کرده بود.

زوایایی در مساجد بزرگ برای علمای بزرگ و دانشمندان بزرگ وجود داشت که این‌ها کرسی درس اصلی شان را در مسجد برگزار می کردند. بنابراین در واقع می توان گفت بعد از کارکرد عبادی، کارکرد آموزشی مسجد، مهمترین و متداول ترین کارکرد مسجد در اسلام بوده است.

ذکر خدا و عبادت او، محور همه‌ی کارکردهای مسجد

  • ۴۸

السُّجودُ منتَهَی الِعباده من بَنی آدَمَ[1]

مسجد یعنی جایگاه سجده و سجده منتها و اوج بندگی و عبادت انسان در مقابل حضرت پرودگار جل و علی است.

مسجد در فرهنگ دینی یادآور عبودیت، بندگی و خضوع در محضر پرودگار علی اعلی است، با وجود اینکه زمین با همه‌ی وسعتش می تواند محل سجده و عبادت ذات باری تعالی باشد«جُعِلَت لی الأرضُ مسجدا...»[2]، اما برترین و اصیل ترین مکان برای عبادت و تقرب به پرودگار مسجد است.

لذا اصلی‌ترین نشانه‌ی مسجد و محور تمام کارکردهای مسجد، ذکر و یاد خدای تبارک و تعالی و عبادت ذات بی متهای او می باشد. در آیات کلام الله وحی، از مسجد به عنوان جایگاه ذکر و یاد خداوند و محل ذکر اسماء حسنی او یاد می شود: «وَ مَساجِدُ یُذکَرُ فِیها اسمُ اللهِ کَثِیراً»[3]و از این روست که ظالم ترین فرد کسی است که مردم را از ذکر و عبادت خدا در مساجد محروم می کند«وَ مَن أظلَمُ مِمَّن مَنَعَ مَساجِدَالله أن یُذکَرَ فِیها اسمُه»[4] .

مسجد جایگاه عبادت خالصانه‌ی خداوند[5]،  محل نجوای صادقانه با معبود[6]، پایگاه عروج انسان از خاک به افلاک[7]، زیارتگاه حضرت الله جل جلاله[8] و خانه‌ی نورانی حضرت پرودگار[9] است.

امیرحسین احمدنیا 16 رجب 1442 هـ . ق

 

[1] مجلسی،محمدباقر، بحارالانوار، ج82،ص164.

[2] عاملی، محمدحسن، وسائل الشیعه، ج3، ص422.

[3] ‌قرآن کریم، سوره حج(22)، آیه 40

[4] قرآن کریم، سوره بقره(2)، آیه 114.

[5] «وَ أنَّ المَساجِدَ لِلهِ فَلا تَدعوا مَعَ اللهِ أحَداً»؛ قرآن کریم، سوره جن(72)، آیه18.

[6] «وَ أقِیموا وُجوهَکُم عِندَ کُلِّ مَسجِدٍ وَ أدعُوهُ مُخلِصینَ لَهُ الدّینَ»؛ قرآن کریم، سوره اعراف(7)، آیه 29.

[7] سُبحانَ الّذی أسری بِعَبدِهِ لَیلاً مِن المَسجِدِ الحَرامِ إلی المَسجِدِ الأقصی»؛ قرآن کریم، سوره اسرا(17)، آیه1.

[8] «ألا طوبی لِعَبدٍ تَوَضّأ فِی بَیتِهِ ثُمَّ زارَنی فِی بَیتی»؛ عاملی محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج1، ص268.

[9] إنَّ بُیوتی فی الأرضِ اَلمَساجِدُ تُضیءُ لِأهلِ السَّماء کَما تُضیءُ النُّجومُ لِأهلِ الأرضِ؛ علملی محمدبن حسن، وسائل الشیعه، ج1، ص268.

مسجد در دیدگاه امام خمینی(ره)

اخبار و اطلاع رسانی

مسجد؛ فعال ترین و اصیل ترین نهاد دینی

مسجد از فعال ترین و اصیل ترین نهادهای دینی است که به عنوان مهم ترین کانال ارتباطات اجتماعی، همواره به عنوان منبع حرکت های فرهنگی و معنوی عمل کرده و نه تنها در بُعد تزکیه ی معنوی، بلکه به عنوان منبع دانش و اطلاعات مربوط به جامعه، آحاد مردم را تغذیه می کرده است. نقش کلیدی این نهاد عظیم، با هجرت پیامبر به مدینه و تاسیس مسجد قُبا شروع شد و پس از گذشت قرن ها از آن روز، این مکان مقدس و عظیم الشان هنوز هم اصلی ترین پایگاه و نهاد اسلامی در سطح جهان به شمار می رود.

در ایران هم مسجد مکانی برای صرف عبادت حضرت پرودگار نیست و در دوره های تاریخی مختلف، بنا بر شرایط جامعه و مبتنی بر جایگاه روحانیت و نهاد مسجد در کلیت ساختار سیاسی اجتماعی کشور، در ساحت های فرهنگی، سیاستی، اجتماعی، اقتصادی، نظامی، آموزشی و ... ورود داشته که تأثیرگذاری کارکردهای مسجد در شکل گیری نهضت های سیاسی، اجتماعی ایرانیان در ادوار مختلف مانند قیام سربداران، نهضت مشروطه، قیام گوهرشاد و به ویژه حرکت عظیم انقلاب بهمن سال 1357 و پیروزی آن و همچنین در دوران تثبیت جمهوری اسلامی ایران و دوران دفاع مقدس نمود ملموس تری یافت.

اگر چه مسجد نهادی مشترک بین همه ی فرق اسلامی است اما ویژگی ها و امکانات خاص فرهنگ شیعه، جایگاه و اهمیتی مضاعف به آن بخشیده است که اهمیت این جایگاه به سبب شیعه بودن حداکثری مردم ایران، برخی شرایط اسلوب زیست دینی در جامعه ی ایرانی و نیز پیروزی انقلاب اسلامی و ایجاد حکومت اسلامی به منزله ی حکومت برآمده از این این انقلاب دوچندان شده است.

امیرحسین احمدنیا - 6 رجب 1442

ورود