چکیده
مسجد در قرآن کریم صرفاً مکان برگزاری مناسک عبادی نیست، بلکه نهادی دینی ـ اجتماعی است که در پیوند با ایمان، عبادت، مسئولیت اقتصادی و هدایت انسان معنا مییابد. آیه ۱۸ سوره توبه، مهمترین آیه قرآنی درباره مفهوم «عمران مساجد» است. تحلیل مفهومی این آیه نشان میدهد که آبادانی مسجد در منطق قرآن، مفهومی چندبعدی است و نمیتوان آن را به ساختوساز، توسعه فیزیکی یا افزایش تعداد برنامهها تقلیل داد. این مقاله با تکیه بر محتوای کتاب «مسجد در آیینه ثقلین ـ ۱» میکوشد ابعاد اعتقادی، عبادی، اجتماعی و اخلاقی عمران مسجد را تبیین کند.
۱. مقدمه
در مطالعات مربوط به مسجد، یکی از مسائل اساسی، تعیین نسبت میان «مسجد بهعنوان مکان» و «مسجد بهعنوان نهاد» است. اگر مسجد صرفاً یک بنای مذهبی تلقی شود، ارزیابی آن عمدتاً بر شاخصهایی مانند وسعت بنا، امکانات، تعداد نمازگزاران و میزان برگزاری مراسم متمرکز خواهد شد. اما در تلقی قرآنی، مسجد واجد هویت و کارکردی فراتر از کالبد است.
کتاب «مسجد در آیینه ثقلین ـ ۱» نیز مسجد را جلوه اجتماعی و عینی ایمان معرفی میکند؛ به این معنا که مسجد محل ظهور و سازمانیابی بخشی از مناسبات دینی، تربیتی و اجتماعی جامعه مؤمنان است. بنابراین، بحث از آبادانی مسجد، در واقع بحث از میزان تحقق کارکردهای الهی و انسانی آن است.
۲. آیه محوری پژوهش
خداوند میفرماید:
إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ ۖ فَعَسَىٰ أُولَٰئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ
ترجمه:
«مساجد خدا را تنها کسانی آباد میکنند که به خدا و روز قیامت ایمان آوردهاند، نماز را برپا داشتهاند، زکات دادهاند و جز از خدا نترسیدهاند؛ پس امید است که آنان از هدایتیافتگان باشند.»
منبع: قرآن کریم، سوره توبه، آیه ۱۸.
نکته سندی
این آیه، مستند قرآنی مستقیم درباره «عمران مساجد» است. در تفسیر مفهومی آن باید به مجموعه عناصری توجه کرد که در آیه در کنار یکدیگر آمدهاند، نه فقط به واژه «یَعْمُر».
این آیه، مستند قرآنی مستقیم درباره «عمران مساجد» است. در تفسیر مفهومی آن باید به مجموعه عناصری توجه کرد که در آیه در کنار یکدیگر آمدهاند، نه فقط به واژه «یَعْمُر».
۳. تحلیل مفهومی واژه «یَعْمُر»
«عمران» از ریشه «عمر» به معنای آبادانی، برپایی و بهرهمند ساختن است. این واژه در زمینه مسجد، دستکم دو سطح معنایی دارد:
الف) عمران کالبدی
مانند:
مانند:
ساخت و توسعه مسجد؛
نگهداری بنا؛
تأمین نظافت، ایمنی و امکانات؛
فراهمکردن شرایط مناسب برای عبادت.
ب) عمران کارکردی و انسانی
مانند:
نگهداری بنا؛
تأمین نظافت، ایمنی و امکانات؛
فراهمکردن شرایط مناسب برای عبادت.
ب) عمران کارکردی و انسانی
مانند:
اقامه عبادت؛
تربیت دینی؛
تقویت پیوندهای اجتماعی؛
حمایت از نیازمندان؛
ایجاد زمینه هدایت و رشد انسان.
تربیت دینی؛
تقویت پیوندهای اجتماعی؛
حمایت از نیازمندان؛
ایجاد زمینه هدایت و رشد انسان.
قرآن در آیه ۱۸ سوره توبه، عمران مسجد را به مجموعهای از صفات و اعمال مؤمنانه پیوند میدهد. بنابراین، دلالت آیه از آبادانی صرفاً فیزیکی فراتر میرود.
۴. ساختار درونی آیه و شاخصهای مسجد آباد
آیه چهار شاخص اصلی برای آبادکنندگان مسجد ذکر میکند:
۴ـ۱. ایمان
آبادانی مسجد از منظر قرآن، با هویت اعتقادی آغاز میشود. مسجد زمانی از درون زنده است که فعالیتهای آن بر پایه ایمان و جهتگیری توحیدی شکل گرفته باشد، نه صرفاً رقابت اجتماعی، ملاحظات سازمانی یا نمایش عمومی.
آبادانی مسجد از منظر قرآن، با هویت اعتقادی آغاز میشود. مسجد زمانی از درون زنده است که فعالیتهای آن بر پایه ایمان و جهتگیری توحیدی شکل گرفته باشد، نه صرفاً رقابت اجتماعی، ملاحظات سازمانی یا نمایش عمومی.
۴ـ۲. اقامه نماز
نماز در آیه با تعبیر «اقامه» آمده است، نه صرفاً «خواندن». اقامه نماز، مفهومی ناظر به برپا داشتن، استمرار و تحقق اجتماعی نماز است. از این منظر، مسجد باید محیطی برای تثبیت فرهنگ نماز و شکلگیری حیات عبادی جامعه باشد.
نماز در آیه با تعبیر «اقامه» آمده است، نه صرفاً «خواندن». اقامه نماز، مفهومی ناظر به برپا داشتن، استمرار و تحقق اجتماعی نماز است. از این منظر، مسجد باید محیطی برای تثبیت فرهنگ نماز و شکلگیری حیات عبادی جامعه باشد.
۴ـ۳. پرداخت زکات
قرار گرفتن زکات در کنار نماز، نشان میدهد که مسجد قرآنی نمیتواند نسبت به فقر، محرومیت و مسائل معیشتی جامعه بیتفاوت باشد. این بخش از آیه، یکی از مهمترین مستندات برای تحلیل کارکرد اجتماعی و حمایتی مسجد است.
قرار گرفتن زکات در کنار نماز، نشان میدهد که مسجد قرآنی نمیتواند نسبت به فقر، محرومیت و مسائل معیشتی جامعه بیتفاوت باشد. این بخش از آیه، یکی از مهمترین مستندات برای تحلیل کارکرد اجتماعی و حمایتی مسجد است.
۴ـ۴. نترسیدن جز از خدا
این مؤلفه، بُعد اخلاقی و استقلال شخصیت مؤمن را بیان میکند. مسجد آباد، به انسانهایی نیاز دارد که در مسئولیت اجتماعی، گرفتار مصلحتاندیشیهای نادرست، ترس از افکار عمومی یا وابستگی به قدرت و منفعت نباشند.
این مؤلفه، بُعد اخلاقی و استقلال شخصیت مؤمن را بیان میکند. مسجد آباد، به انسانهایی نیاز دارد که در مسئولیت اجتماعی، گرفتار مصلحتاندیشیهای نادرست، ترس از افکار عمومی یا وابستگی به قدرت و منفعت نباشند.
۵. نتیجه نظری
بر اساس ساختار آیه، میتوان گفت عمران مسجد دارای چهار بعد بههمپیوسته است:
بعد شاخص قرآنی دلالت مدیریتی
اعتقادی ایمان به خدا و قیامت جهتگیری توحیدی فعالیتها
عبادی اقامه نماز استمرار و کیفیت حیات عبادی
اجتماعی پرداخت زکات توجه به نیازهای واقعی مردم
اخلاقی نترسیدن جز از خدا استقلال و مسئولیتپذیری کارگزاران
از این منظر، مسجد تراز مسجدی نیست که صرفاً برنامههای بیشتری برگزار کند؛ بلکه مسجدی است که میان عبادت، تربیت، خدمت اجتماعی و اخلاق مدیریتی پیوند برقرار میکند.
اعتقادی ایمان به خدا و قیامت جهتگیری توحیدی فعالیتها
عبادی اقامه نماز استمرار و کیفیت حیات عبادی
اجتماعی پرداخت زکات توجه به نیازهای واقعی مردم
اخلاقی نترسیدن جز از خدا استقلال و مسئولیتپذیری کارگزاران
از این منظر، مسجد تراز مسجدی نیست که صرفاً برنامههای بیشتری برگزار کند؛ بلکه مسجدی است که میان عبادت، تربیت، خدمت اجتماعی و اخلاق مدیریتی پیوند برقرار میکند.
۶. دلالتهای اجرایی برای مدیریت مسجد
بر مبنای این تحلیل، ارزیابی هر مسجد میتواند با چهار پرسش انجام شود:
آیا فعالیتهای مسجد از یک مبنای روشن دینی برخوردار است؟
آیا نماز در مسجد به یک حیات مستمر و اثرگذار تبدیل شده است؟
آیا مسجد نسبت به مسائل اقتصادی و اجتماعی محله حساس است؟
آیا شیوه مدیریت مسجد از استقلال، صداقت و مسئولیتپذیری برخوردار است؟
این چهار پرسش میتواند مبنای طراحی «نظام ارزیابی عمران مسجد» قرار گیرد.
آیا نماز در مسجد به یک حیات مستمر و اثرگذار تبدیل شده است؟
آیا مسجد نسبت به مسائل اقتصادی و اجتماعی محله حساس است؟
آیا شیوه مدیریت مسجد از استقلال، صداقت و مسئولیتپذیری برخوردار است؟
این چهار پرسش میتواند مبنای طراحی «نظام ارزیابی عمران مسجد» قرار گیرد.
پیشنهاد عملی
برای هر مسجد، یک گزارش فصلی تهیه شود که در آن چهار محور زیر بررسی گردد:
وضعیت عبادی؛
وضعیت تربیتی؛
میزان خدمت اجتماعی؛
وضعیت در نظام حکمرانی محلی.
جمعبندی
در قرآن کریم، آبادانی مسجد یک مفهوم ترکیبی است. این مفهوم از ایمان آغاز میشود، در نماز استمرار مییابد، با مسئولیت اجتماعی تکمیل میشود و در استقلال اخلاقی به بلوغ میرسد. بنابراین، هرگونه سیاستگذاری یا مدیریت مسجد که تنها بر توسعه کالبدی یا افزایش تعداد مراسم تمرکز کند، با معنای جامع «عمران مسجد» فاصله خواهد داشت.
وضعیت تربیتی؛
میزان خدمت اجتماعی؛
وضعیت در نظام حکمرانی محلی.
جمعبندی
در قرآن کریم، آبادانی مسجد یک مفهوم ترکیبی است. این مفهوم از ایمان آغاز میشود، در نماز استمرار مییابد، با مسئولیت اجتماعی تکمیل میشود و در استقلال اخلاقی به بلوغ میرسد. بنابراین، هرگونه سیاستگذاری یا مدیریت مسجد که تنها بر توسعه کالبدی یا افزایش تعداد مراسم تمرکز کند، با معنای جامع «عمران مسجد» فاصله خواهد داشت.
منابع:
علی راد، مسجد در آیینه ثقلین ـ ۱: بررسی و تبیین مسجد و جایگاه آن در قرآن کریم، مرکز رسیدگی به امور مساجد، چاپ دوم، پاییز ۱۳۹۷، بخش «آیهشناخت مسجد در قرآن» و مقدمه.
نظر، پرسش یا پیشنهاد
هنوز نظری برای این مطلب ثبت نشده است؛ شما اولین نفر باشید.