مقدمه

محبت، آغاز حرکت قلب به سوی خداست؛ اما محبت به‌تنهایی برای پیمودن راه کمال کافی نیست. احساسات معنوی ممکن است در انسان پدیدار شوند و سپس بر اثر غفلت، اشتغال به دنیا یا ضعف اراده فروکش کنند. ذکر، این محبت را تثبیت و تقویت می‌کند.

ذکر، تنها تکرار یک واژه با زبان نیست؛ حقیقت آن توجه قلبی به خداوند است. زبان، ابزار ظهور این توجه است و اگر قلب از معنا خالی باشد، تکرار الفاظ به‌تنهایی اثر کامل تربیتی نخواهد داشت.

خانه‌ای که در آن ذکر گفته می‌شود

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که پدر ایشان بسیار ذکر خدا می‌گفت؛ هنگام راه‌رفتن، غذاخوردن و گفت‌وگو با مردم نیز ذکر، او را از یاد خدا غافل نمی‌کرد. همچنین اهل خانه را گرد می‌آورد و آنان را به ذکر و قرائت قرآن سفارش می‌کرد.

در ادامهٔ روایت آمده است:

خانه‌ای که در آن قرآن خوانده شود و خداوند یاد گردد، برکتش افزایش می‌یابد، فرشتگان در آن حاضر می‌شوند و شیاطین از آن دور می‌گردند.

منبع: بحارالأنوار، ج ۹۰، باب ذکرالله، ص ۱۶۱، ح ۴۲.

این روایت، ذکر را از یک عمل فردی صرف فراتر می‌برد و آن را عامل تغییر فضای خانه معرفی می‌کند. خانه‌ای که در آن ذکر، قرآن و یاد خدا حضور دارد، از نظر روحی با خانه‌ای که در آن غفلت و سخنان بیهوده حاکم است، یکسان نیست.

دو نوع ذکر

اذکار را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

دستهٔ نخست: ذکرهایی که برای عموم مردم و در همهٔ حالات توصیه شده‌اند؛ مانند تهلیل، استغفار و صلوات. این اذکار با رعایت اعتدال و شوق، برای همگان قابل استفاده‌اند.

دستهٔ دوم: ذکرهایی که عدد خاص، زمان خاص یا برنامه‌های ویژه دارند. این نوع اذکار ممکن است آثار سنگین و متفاوتی داشته باشند و انتخاب آن‌ها باید با شناخت وضعیت فرد صورت گیرد.

ازاین‌رو، زیادبودن تعداد ذکر همیشه نشانهٔ بهتر‌بودن آن نیست. همان‌گونه که داروی قوی برای هر بیماری مناسب نیست، ذکر خاص و سنگین نیز برای هر شخص و هر مرحله‌ای مناسب نخواهد بود.

ذکر و زندگی روزمره

ذکر دائمی به معنای تعطیل‌کردن کارهای روزمره و جداشدن از جامعه نیست. انسان می‌تواند کار کند، با خانواده سخن بگوید، خرید کند و مسئولیت‌های اجتماعی خود را انجام دهد، اما رشتهٔ توجه قلبی او از خداوند قطع نشود.

ذکر عملی آن است که انسان هنگام خشم، خدا را به یاد آورد و ظلم نکند؛ هنگام قدرت، از حق دیگران تجاوز نکند؛ و هنگام ناامیدی، رحمت خدا را فراموش نکند.

ذکر یونسیه

«لا إلهَ إلّا أنتَ سُبحانَکَ إنّی کنتُ مِنَ الظّالمین.»

«معبودی جز تو نیست؛ تو منزّهی، همانا من از ستمکاران بودم.»

سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۸۷

در توضیحات مربوط به این ذکر، بر اعتراف انسان به کوتاهی خود و تنزیه خداوند از ظلم تأکید شده است؛ یعنی سالک بداند بسیاری از گرفتاری‌هایش نتیجهٔ انتخاب‌ها و غفلت‌های خود اوست، نه ظلم خداوند.

نتیجهٔ عملی

برای آغاز، از ذکرهای عمومی و مأثور استفاده کنید:

استغفار؛
صلوات؛
«لا إله إلا الله»؛
تلاوت قرآن.
هدف، زیادگویی بی‌توجه نیست؛ بلکه ایجاد رابطه‌ای پایدار میان دل و یاد خداوند است.