مقدمه
انسان معمولاً دوست دارد برای همهچیز برنامهریزی کند: چه زمانی به مقام معنوی برسد، چه اذکاری بگوید، چه استادانی را ببیند و در چه مدتی به آرامش و معرفت دست پیدا کند. برنامهریزی در امور عادی زندگی لازم است؛ اما در مسیر سلوک، اگر ارادهٔ شخصی جای توکل و تسلیم را بگیرد، انسان ممکن است به جای حرکت در راه خدا، در مسیر ساختهٔ ذهن خود حرکت کند.
راه سلوک، راه تحمیل نقشههای شخصی بر تقدیر الهی نیست. سالک باید قلب خود را به خدا بسپارد و از پیشفرضهای نفسانی دربارهٔ آیندهٔ خویش فاصله بگیرد.
نقشهٔ انسانی و نقشهٔ الهی
در عبارات بزرگان این عرصه و عابدان و عارفان واقعی میان دو نوع نقشه تفاوت گذاشته شده است: نقشهای که انسان بر اساس محاسبات ناقص خود میکشد و نقشهای که خداوند برای او رقم میزند. انسان معمولاً تنها بخشی از واقعیت را میبیند؛ اما خداوند از تمام استعدادها، ضعفها، موانع و سرانجام مسیر او آگاه است.
گاهی انسان تصور میکند رسیدن به یک موقعیت، داشتن یک رابطه، انجام برنامهای خاص یا تجربهٔ حالتی معنوی برای او خیر است؛ اما پس از مدتی درمییابد که همان خواسته، سبب توقف یا غرور او شده است.
ازاینرو، اصل مهم در سلوک این است که بنده برای خود، تدبیر مستقل و جدا از ارادهٔ الهی نداشته باشد.
بنده همان به که ز تقصیر خویش
عذر به درگاه خدای آورد
لباس بندگی
سالک باید از آغاز مسیر، لباس عبودیت و نیاز را بر تن کند و تا پایان آن را از خود جدا نسازد. این لباس، نشانهٔ ضعف ظاهری نیست؛ بلکه اعتراف به این حقیقت است که انسان در برابر خداوند، مالک مستقل هیچ چیز نیست.
نه دانش انسان بهتنهایی مایهٔ نجات است، نه قدرت او، نه عبادت شبانه و نه تلاوت قرآن؛ زیرا اصل وجود انسان عطایی و وابسته است و کمالات او نیز فرع همان وجود عطاییاند.
کسی که به عبادت خود میبالد، هنوز عبادت را ملک خویش میبیند. بندهٔ حقیقی، حتی توفیق عبادت را نیز از خدا میداند و به جای غرور، شکر و ترس از محرومیت پیدا میکند.
فرعون درون
در این نگاه، «فرعون نفس» همان حس استقلال و خودبسندگی انسان است؛ یعنی حالتی که شخص در درون خود میگوید: من خودم میدانم، خودم انتخاب میکنم و خودم به مقصد میرسم.
این احساس، اگر اصلاح نشود، انسان را از مقام عبودیت دور میکند. سالک باید نفس خود را وادار کند که به ربوبیت خداوند اعتراف کند و بداند بدون عنایت او، حتی یک لحظه نیز از آفات در امان نیست.
در دعایی آمده است:
«خدایا ما را حتی به اندازهٔ یک چشمبرهمزدن، بلکه کمتر از آن، به خودمان وامگذار.»
منبع: بحارالأنوار، ج ۱، ص ۲۲۴؛ البلدالأمین، ص ۳۵۱.
نتیجهٔ عملی
هرگاه برنامهای برای آیندهٔ معنوی خود طراحی میکنید، آن را با این جمله همراه سازید:
«خدایا اگر این راه برای من خیر است، آن را آسان کن و اگر موجب دوری من از توست، مرا از آن بازدار.»
توکل به معنای ترک تلاش نیست؛ بلکه یعنی تلاش کنیم، اما خود را مالک نتیجه ندانیم.
نظر، پرسش یا پیشنهاد
هنوز نظری برای این مطلب ثبت نشده است؛ شما اولین نفر باشید.