مقدمه
راه خودسازی برای همه یکسان نیست. بیماریهای روحی افراد تفاوت دارد، تواناییها و ضعفهای آنان یکسان نیست و دارویی که برای یک نفر مفید است، ممکن است برای دیگری زیانآور باشد. از همینرو، نسخهٔ واحد برای همهٔ سالکان قابل اعتماد نیست.
در مسیر تهذیب نفس، موانعی وجود دارد که انسان بهتنهایی همیشه قادر به تشخیص آنها نیست. گاهی شخص، وسوسهٔ نفس را الهام معنوی تصور میکند؛ گاهی غرور خود را نشانهٔ پیشرفت میپندارد و گاهی حال درونی خود را معیار حق و باطل قرار میدهد.
هر بیماری، درمان مخصوص خود را دارد
راه هر شخص متفاوت، بیماری هر انسان مختلف، شناخت اندازهٔ بیماری دشوار و ترتیب درمان پیچیده است. این تعبیر، تصویری شبیه طبابت ارائه میکند:
راه هر شخص متفاوت، بیماری هر انسان مختلف، شناخت اندازهٔ بیماری دشوار و ترتیب درمان پیچیده است. این تعبیر، تصویری شبیه طبابت ارائه میکند:
پزشک برای همهٔ بیماران یک دارو تجویز نمیکند. ابتدا بیماری را تشخیص میدهد، سپس مقدار دارو و زمان مصرف را تعیین میکند. در تربیت روح نیز دستورهای عبادی، ذکرها، برنامهها و حتی مقدار خلوت و معاشرت باید متناسب با وضعیت هر فرد باشد.
به همین دلیل، ممکن است یک دستور برای فردی مفید و برای دیگری مضر باشد؛ حتی در برخی موارد، زیادهروی در مستحبات میتواند به رشد نفس و افزایش خودبینی منتهی شود.
خطر نسخهبرداری سلوکی
یکی از آسیبهای رایج این است که فرد، برنامهٔ عبادی یا ذکر شخص دیگری را بدون شناخت شرایط خود تقلید کند. او ممکن است تصور کند هرچه تعداد اعمال بیشتر باشد، حرکتش سریعتر خواهد شد؛ در حالیکه افزایش عمل، بدون اصلاح نیت و شناخت بیماری درونی، گاهی تنها فشار بیشتری بر نفس وارد میکند.
انسانی که گرفتار خودبینی است، ممکن است از عبادتهای فراوان نیز برای ساختن تصویری مقدس از خویش استفاده کند. در این حالت، چیزی که باید داروی نفس باشد، به غذای نفس تبدیل میشود.
موانع پنهان
در مسیر سلوک، موانع گوناگونی وجود دارد:
وسوسههای شیطانی؛
فریبهای نفس امّاره؛
غرور ناشی از حالات معنوی؛
علاقه به امور خارقالعاده؛
برداشتهای شخصی و بیضابطه از تجربههای درونی.
راهنمای آگاه، نقش هشداردهنده دارد. او سالک را از توقف در مراحل میانی و شیفتگی به امور عجیب بازمیدارد و کمک میکند مقصد اصلی، یعنی عبودیت و توحید، فراموش نشود.
فریبهای نفس امّاره؛
غرور ناشی از حالات معنوی؛
علاقه به امور خارقالعاده؛
برداشتهای شخصی و بیضابطه از تجربههای درونی.
راهنمای آگاه، نقش هشداردهنده دارد. او سالک را از توقف در مراحل میانی و شیفتگی به امور عجیب بازمیدارد و کمک میکند مقصد اصلی، یعنی عبودیت و توحید، فراموش نشود.
راهنمایی و سرعت حرکت
وجود استاد فقط برای جلوگیری از خطا نیست؛ بلکه موجب کوتاهشدن مسیر نیز میشود. انسان ممکن است سالها در یک مرحله متوقف بماند، در حالیکه یک تذکر درست میتواند علت توقف را برای او آشکار کند.
در مسیر کوهستانی، کسی که راه را نمیشناسد، ممکن است ساعتها در جادهای فرعی حرکت کند و سرانجام به نقطهٔ آغاز بازگردد. راهنمای باتجربه، خطر پرتگاهها و راههای بسته را میشناسد و مسیر امنتر را نشان میدهد.
در شعر حافظ آمده است:
سمنبویان غبار غم چو بنشینند، بنشانند
این بیت برای اشاره به اثر همنشینی با اولیای الهی آمده است؛ همنشینی درست میتواند غبار اندوه و تیرگی را از دل کم کند.
همچنین در روایتی دربارهٔ اولیای الهی آمده است که گروهی از مردم، در حالیکه از گناهان و کوتاهیهای خود سنگین هستند، با آنان همنشین میشوند و پیش از آنکه از نزدشان برخیزند، مشمول رحمت و آمرزش الهی قرار میگیرند.
نتیجهٔ عملی
پیش از انتخاب هر برنامهٔ عبادی یا ذکر خاص:
۱. وضعیت اخلاقی و روحی خود را بشناسید.
۲. از نسخهبرداری بدون فهم خودداری کنید.
۳. در انتخاب راهنما، به علم، تقوا، تعادل و آثار تربیتی او توجه کنید.
۴. هدف را با امور خارقالعاده و حالات زودگذر اشتباه نگیرید.
سلوک، راه نقشههای شخصی و حدسهای پراکنده نیست؛ راهی دقیق است که شناخت بیماری، تشخیص دارو و مراقبت مستمر میخواهد.
نظر، پرسش یا پیشنهاد
هنوز نظری برای این مطلب ثبت نشده است؛ شما اولین نفر باشید.