خداوند نور هدایت را به انسان عرضه می‌کند، اما همهٔ دل‌ها به یک اندازه آمادهٔ پذیرش آن نیستند. قرآن در برابر نور، از ظلمت سخن می‌گوید و یکی از نشانه‌های ظلمت را قساوت قلب معرفی می‌کند:
«فَوَيْلٌ لِّلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكْرِ اللَهِ»
قساوت قلب به این معناست که دل انسان در برابر یاد خدا، آیات الهی و حقیقت، واکنش خود را از دست بدهد. ممکن است انسان مطالب بسیاری بداند، اما معرفت او در رفتار و تصمیم‌هایش اثر نگذارد.
دل قسی، نشانه‌ها را می‌بیند اما از آن‌ها عبور نمی‌کند؛ آیه را می‌شنود اما به صاحب آیه توجه نمی‌کند؛ و هشدار را دریافت می‌کند اما درونش تغییر نمی‌یابد.
در مقابل، قلب گشوده، از ذکر خدا حیات می‌گیرد. چنین قلبی هر واقعه را وسیله‌ای برای بیداری می‌بیند و از جهان، راهی به سوی خدا پیدا می‌کند.