متن عربی با اعراب

دَعْوَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، فَالتَّدَبُّرُ فِي مَوَارِدِ اسْتِعْمَالِهِ وَأُسْلُوبِهِ دَوْرٌ كَبِيرٌ فِي ذٰلِكَ، بَلْ هُوَ الْمَرْجِعُ الرَّئِيسِيُّ فِيهِ.

وَبِالْجُمْلَةِ إِنَّ الْقُرْآنَ الْكَرِيمَ فِي أَعْلَى مَرَاتِبِ الْبَلَاغَةِ حِكْمًا وَمِيزَانًا فِي الدِّرَاسَاتِ الْأَدَبِيَّةِ وَالْبَلَاغِيَّةِ، لِمَا امْتَازَ بِهِ مِنْ سُمُوِّ الْمَعْنَى، وَبَلَاغَةِ التَّعْبِيرِ، وَرَوْعَةِ التَّصْوِيرِ، وَجَمَالِ الْأُسْلُوبِ، وَفَصَاحَةِ الْبَيَانِ.

وَلِعِلْمَيِ الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ أَعْظَمُ أَثَرٍ فِي اسْتِيعَابِهِ وَتَفْسِيرِهِ، وَكَشْفِ الْقِنَاعِ عَنْ مَعَانِيهِ الرَّشِيقَةِ. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي مُقَدِّمَةِ الْكَشَّافِ: ثُمَّ إِنَّ أَمْلَأَ الْعُلُومِ بِمَا يَغْمُرُ الْقَرَائِحَ، وَأَنْهَضَهَا بِمَا يُبْهِرُ الْأَلْبَابَ الْقَوَارِحَ، مِنْ غَرَائِبِ نُكَتٍ يَلْطُفُ مَسْلَكُهَا، وَمُسْتَوْدَعَاتِ أَسْرَارٍ يَدِقُّ سِلْكُهَا، عِلْمُ التَّفْسِيرِ الَّذِي لَا يَتِمُّ لِتَعَاطِيهِ وَإِجَالَةِ النَّظَرِ فِيهِ كُلُّ ذِي عِلْمٍ.

كَمَا ذَكَرَ الْجَاحِظُ فِي كِتَابِ نَظْمِ الْقُرْآنِ، فَالْفَقِيهُ وَإِنْ بَرَّزَ عَلَى الْأَقْرَانِ فِي عِلْمِ الْفَتَاوَى وَالْأَحْكَامِ، وَالْمُتَكَلِّمُ وَإِنْ بَزَّ أَهْلَ الدُّنْيَا فِي صِنَاعَةِ الْكَلَامِ، وَحَافِظُ الْقَصَصِ وَالْأَخْبَارِ وَإِنْ كَانَ مِنِ ابْنِ الْقِرْيَةِ أَحْفَظَ، وَالْوَاعِظُ وَإِنْ كَانَ مِنَ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ أَوْعَظَ، وَالنَّحْوِيُّ وَإِنْ كَانَ أَنْحَى مِنْ سِيبَوَيْهِ، وَاللُّغَوِيُّ وَإِنْ مَلَكَ اللُّغَاتِ بِقُوَّةِ لَحْيَيْهِ، لَا يَتَصَدَّى مِنْهُمْ أَحَدٌ لِسُلُوكِ تِلْكَ الطَّرَائِقِ، وَلَا يَغُوصُ عَلَى شَيْءٍ مِنْ تِلْكَ الْحَقَائِقِ، إِلَّا رَجُلٌ قَدْ بَرَعَ فِي عِلْمَيْنِ مُخْتَصَّيْنِ بِالْقُرْآنِ، وَهُمَا عِلْمُ الْمَعَانِي وَعِلْمُ الْبَيَانِ.

وَكَذٰلِكَ لِعِلْمَيِ الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ دَوْرٌ هَامٌّ فِي فَهْمِ لَطَائِفِ كَلَامِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَالْأَئِمَّةِ الْأَطْهَارِ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ، وَطَرَائِفِهِ، وَمَعَانِي كَلَامِهِمْ كَيْفَ لَا؟ وَمَعَانِي كَلَامِهِمْ كِبَارٌ عَظِيمَةٌ لَهَا سُطُوحٌ وَبُطُونٌ، وَتَحْتَ الْبُطُونِ بُطُونٌ، وَتَتَصَرَّفُ الْكَلِمَةُ الصَّادِرَةُ عَنْهُمْ عَلَى سَبْعِينَ وَجْهًا، وَجَمِيعُ النَّاسِ يَسْتَفِيدُونَ مِنْ كَلَامِهِمْ عَلَى كُلِّ قَدْرِهِ.

وَمِنْ كَلَامِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: «رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى…»

پاورقی‌ها

۱. الزَّمَخْشَرِيُّ، الْكَشَّافُ، ۱/۲.

۲. عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: «حَدِيثٌ تَدْرِيهِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفٍ تَرْوِيهِ، وَلَا يَكُونُ الرَّجُلُ مِنْكُمْ فَقِيهًا حَتَّى يَعْرِفَ مَعَارِيضَ كَلَامِنَا».

نقل از: الكافي، و بحار الأنوار، ج ۲، باب ۲۴.

ترجمهٔ روان

برای اثبات حقانیت پیامبر(ص)، دقت در موارد کاربرد و شیوهٔ بیان قرآن نقش بسیار مهمی دارد؛ بلکه مرجع اصلی در این زمینه است.

قرآن کریم از نظر حکمت و معیارهای پژوهش ادبی و بلاغی، در بالاترین جایگاه قرار دارد؛ زیرا معنایی بلند، بیانی رسا، تصویرپردازی شگفت، سبکی زیبا و بیانی فصیح دارد.

دانش معانی و بیان در فهم و تفسیر قرآن و کشف زیبایی‌های معنایی آن نقشی اساسی دارند. زمخشری می‌گوید: علمی که بیش از همه اندیشه‌ها را سرشار می‌کند، خردهای تیز را شگفت‌زده می‌سازد و دربردارندهٔ ظرافت‌ها و رازهای دقیق است، علم تفسیر است؛ علمی که هر صاحب دانشی نمی‌تواند به‌درستی وارد میدان آن شود.

حتی اگر فقیه در فتوا و احکام، متکلم در فن سخن، راوی در حفظ خبرها، واعظ در موعظه، نحوی در دستور زبان و لغوی در شناخت زبان‌ها سرآمد باشد، بدون دانش معانی و بیان نمی‌تواند به ژرفای روش‌ها و حقیقت‌های نهفته در قرآن راه یابد.

این دو دانش همچنین برای فهم ظرافت‌های سخن پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) لازم‌اند؛ زیرا سخنان آنان دارای لایه‌های متعدد معنایی است و هر کس متناسب با ظرفیت خود از آن بهره می‌گیرد.

ترجمهٔ پاورقی دوم: امام صادق(ع) فرمودند: «یک حدیث را که واقعاً بفهمی، از هزار حدیث که فقط نقل کنی بهتر است؛ و هیچ‌یک از شما فقیه نمی‌شود، مگر آنکه کنایه‌ها و شیوه‌های غیرمستقیم سخن ما را بشناسد.»

شرح

علم معانی بررسی می‌کند که جمله چگونه با موقعیت و مخاطب تناسب پیدا می‌کند.
علم بیان راه‌های گوناگون رساندن معنا، مانند تشبیه، استعاره و کنایه را بررسی می‌کند.
نویسنده تأکید می‌کند که برای تفسیرِ دقیق قرآن، صرفِ دانستن فقه، لغت یا نحو کافی نیست؛ باید ظرافت‌های بلاغی متن نیز شناخته شود.
«معاریضِ کلام» در پاورقی یعنی سخنانی که معنا را با کنایه، اشاره یا بیان غیرمستقیم منتقل می‌کنند.