الْفَصَاحَةُ فِي اللُّغَةِ تَأْتِي عَلَى مَعْنَى الْبَيَانِ وَالظُّهُورِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ﴿وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ﴾ [الْقَصَصِ: ٣٤]، أَيْ: أَبْيَنُ مَنْطِقًا. يُقَالُ: أَفْصَحَ الصَّبِيُّ فِي مَنْطِقِهِ إِذَا بَانَ وَظَهَرَ كَلَامُهُ، وَقَالَتِ الْعَرَبُ: أَفْصَحَ الصُّبْحُ وَفَضَحَ إِذَا أَضَاءَ.

وَهِيَ فِي الِاصْطِلَاحِ تَقَعُ وَصْفًا:

لِلْمُفْرَدِ، نَحْوَ: الرَّحْمَنِ، وَالشَّمْسِ، وَالْأَرْضِ.

وَلِلْكَلَامِ، نَحْوَ قَوْلِ عَلِيِّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

وَلِلْمُتَكَلِّمِ، كَأَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ، كَمَا قَالَ فِيهِ أَبُو الصَّلْتِ الْهَرَوِيُّ: كَانَ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ يُكَلِّمُ النَّاسَ بِلُغَاتِهِمْ، وَكَانَ وَاللهِ أَفْصَحَ النَّاسِ.

۱. الْفَصَاحَةُ: الْبَيَانُ. فَصُحَ الرَّجُلُ فَصَاحَةً، فَهُوَ فَصِيحٌ مِنْ قَوْمٍ فُصَحَاءَ. تُقُولُ: رَجُلٌ فَصِيحٌ وَكَلَامٌ فَصِيحٌ؛ أَيْ: بَلِيغٌ، وَلِسَانُهُ فَصِيحٌ؛ أَيْ: طَلْقٌ. لِسَانُ الْعَرَبِ، ۲/۸۴۴.

۲. نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، حِكْمَة ۳۷۶.

۳. عَنْ أَبِي الصَّلْتِ الْهَرَوِيِّ، قَالَ: كَانَ الرِّضَا عَلَيْهِ السَّلَامُ يُكَلِّمُ النَّاسَ بِلُغَاتِهِمْ، وَكَانَ وَاللهِ أَفْصَحَ النَّاسِ وَأَعْلَمَهُمْ بِكُلِّ لِسَانٍ وَلُغَةٍ. فَقُلْتُ لَهُ يَوْمًا: يَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ، إِنِّي لَأَعْجَبُ مِنْ مَعْرِفَتِكَ بِهٰذِهِ اللُّغَاتِ عَلَى اخْتِلَافِهَا! فَقَالَ: يَا أَبَا الصَّلْتِ، أَنَا حُجَّةُ اللهِ عَلَى خَلْقِهِ، وَمَا كَانَ اللهُ لِيَتَّخِذَ حُجَّةً عَلَى قَوْمٍ وَهُوَ لَا يَعْرِفُ لُغَاتِهِمْ. أَمَا بَلَغَكَ مَا قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «وَأُوتِينَا فَصْلَ الْخِطَابِ»؟ فَهَلْ فَصْلُ الْخِطَابِ إِلَّا مَعْرِفَةُ اللُّغَاتِ؟ عُيُونُ أَخْبَارِ الرِّضَا، ۱/۲۵۱.

فصاحت در لغت به معنای روشنی و آشکاربودن است. خداوند از زبان موسی(ع) نقل می‌کند: «برادرم هارون از من زبان‌آورتر است؛ پس او را همراه من بفرست.» یعنی هارون در سخن گفتن رساتر است. همچنین می‌گویند: کودک فصیح شد؛ یعنی سخنش روشن و آشکار شد. عرب‌ها نیز می‌گویند: «صبح آشکار شد»، یعنی روشنایی آن پدیدار گشت.

در اصطلاح، فصاحت صفتِ سه چیز است:

واژهٔ مفرد؛ مانند «الرَّحمن»، «الشمس» و «الأرض».
کلام؛ مانند سخن امیرالمؤمنین(ع): «حق سنگین، اما گواراست؛ و باطل سبک، اما زیان‌بار و ناخوشایند است.»
گوینده؛ مانند امام رضا(ع) که با مردم به زبان‌های خودشان سخن می‌گفت و از فصیح‌ترین مردم بود.

فصاحت در این صفحه، نخست به «روشنی و آشکاری» معنا شده است؛ بنابراین، سخن فصیح سخنی است که فهم آن آسان و بیانش روشن باشد.
فصاحت می‌تواند در یک کلمه، یک جمله یا در تواناییِ سخن‌گفتنِ یک شخص بررسی شود.
«مَریء» یعنی گوارا و خوشایند؛ «وَبیء» یعنی زیان‌بار، ناخوشایند و بدفرجام.
حدیث امام رضا(ع) پیوند فصاحت با توانایی بر برقراری ارتباط دقیق با مخاطبان گوناگون را نشان می‌دهد.