سنگینی ظاهری عبادت، به‌تنهایی نشانه حرکت انسان به سوی خدا نیست. ممکن است کسی نماز بخواند، روزه بگیرد، حج و عمره به‌جا آورد و در همه این اعمال، در واقع به دنبال لذت و رضایت نفس خویش باشد.

هشدار داده شده که گاهی نفس از عبادت لذت می‌برد و انسان نیز همین لذت را با اخلاص اشتباه می‌گیرد. اما وقتی عمل دقیق‌تر بررسی شود، روشن می‌شود که مقصد اصلی، خداوند نبوده؛ بلکه خودِ انسان و خواسته‌های او محور قرار گرفته است.

ممکن است انسان به ظاهر گرد خانه خدا بگردد، اما در حقیقت، نفس خود را مرکز حرکت قرار داده باشد. در این صورت، ظاهر عمل درست است، ولی عبادت در ساختن و کامل کردن انسان اثر مطلوب خود را نشان نمی‌دهد.

مثال این افراد چهارپایانی است که به سنگ آسیاب بسته شده اند و از صبح تا شب می‌چرخند. حیوان گمان می‌کند مسافت زیادی پیموده، اما شب هنگام می‌بیند در همان نقطه آغاز ایستاده است.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز می‌فرمایند:

عبادت‌کننده‌ای که بدون فهم و بصیرت عبادت کند، مانند خر آسیاب است که می‌چرخد، اما از جای خود حرکت نمی‌کند.

این سخن، نفی عبادت نیست؛ هشدار درباره عبادتی است که روح، شناخت و اخلاص ندارد. عمل فراوان، اگر با جهت درست همراه نباشد، ممکن است تنها تکرار حرکت در یک مدار بسته باشد.

معیار عبادت فقط مقدار عمل نیست؛ بلکه باید دید آیا این عمل، انسان را از خودمحوری دور و به عبودیت نزدیک کرده است یا نه.