متن عربی با اعراب

جَفَخَتْ وَهُمْ لَا يَجْفَخُونَ بِهَا بِهِمْ / شِيَمٌ عَلَى الْحَسَبِ الْأَغَرِّ دَلَائِلُ
أَصْلُهُ: جَفَخَتْ شِيَمٌ دَلَائِلُ عَلَى الْحَسَبِ الْأَغَرِّ بِهِمْ، وَهُمْ لَا يَجْفَخُونَ بِهَا؛ أَيْ: افْتَخَرَتِ الشِّيَمُ وَالْأَخْلَاقُ الْفَاضِلَةُ بِهِمْ، وَهُمْ لَا يَفْتَخِرُونَ بِالْأَخْلَاقِ وَالشِّيَمِ.

ب. التَّعْقِيدُ الْمَعْنَوِيُّ:

وَهُوَ التَّعْقِيدُ الْحَاصِلُ لِخَلَلٍ فِي انْتِقَالِ الذِّهْنِ مِنَ الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ إِلَى الْمَعْنَى الْمَقْصُودِ، بِأَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى الثَّانِي الْمَفْهُومُ مِنَ الْأَوَّلِ بَعِيدًا عَنِ الذِّهْنِ عُرْفًا، نَحْوَ قَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ الْأَحْنَفِ:
سَأَطْلُبُ بُعْدَ الدَّارِ عَنْكُمْ لِتَقْرَبُوا / وَتَسْكُبُ عَيْنَايَ الدُّمُوعَ لِتَجْمُدَا
فَإِنَّهُ جَعَلَ سَكْبَ الدُّمُوعِ كِنَايَةً عَنِ الْحُزْنِ اللَّازِمِ مِنْ فِرَاقِ الْأَحِبَّةِ، فَأَحْسَنَ وَأَصَابَ. وَلَكِنَّهُ أَخْطَأَ فِي جَعْلِ جُمُودِ الْعَيْنِ كِنَايَةً عَنِ الْفَرَحِ وَالسُّرُورِ الْحَاصِلَيْنِ مِنْ قُرْبِ الْأَحِبَّةِ وَتَلَاقِيهِمْ؛ لِأَنَّ جُمُودَ الْعَيْنِ يُجْعَلُ كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ الْبُكَاءِ لِحَالَةِ الْحُزْنِ، وَجَعْلُهَا كِنَايَةً عَنِ السُّرُورِ غَيْرُ مَعْرُوفٍ عِنْدَ الْعَرَبِ، فَلَا يَنْتَقِلُ الذِّهْنُ مِنْهُ إِلَيْهِ.
وَهٰكَذَا كُلُّ الْكِنَايَاتِ الَّتِي تَسْتَعْمِلُهَا الْعَرَبُ لِأَغْرَاضٍ، وَيُغَيِّرُهَا الْمُتَكَلِّمُ وَيُرِيدُ بِهَا أَغْرَاضًا أُخْرَى، يُعَدُّ ذٰلِكَ تَعْقِيدًا فِي الْمَعْنَى؛ حَيْثُ لَا يَكُونُ الْمُرَادُ بِهَا وَاضِحًا.
وَقِيلَ: إِنَّهُ يُخِلُّ بِفَصَاحَةِ الْكَلَامِ أَمْرَانِ آخَرَانِ أَيْضًا:

الْأَوَّلُ: كَثْرَةُ التَّكْرَارِ،


وَهِيَ كَوْنُ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ يَتَعَدَّدُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، كَقَوْلِهِ:
إِنِّي وَأَسْمَرَ مَطْرُوقٍ سِتْرًا / تُقَاتِلُ يَا نَصْرُ نَصْرًا نَصْرًا

الثَّانِي: تَتَابُعُ الْإِضَافَاتِ،


وَهُوَ كَوْنُ الِاسْمِ مُضَافًا إِضَافَةً مُتَدَاخِلَةً، كَقَوْلِ ابْنِ بَابَك:
حَمَامَةَ جَرْعَى حُومَةِ الْجُنْدَلِ اسْجَعِي / فَأَنْتِ بِمَرْأًى مِنْ سُعَادَ وَمَسْمَعِ
وَرُدَّ بِأَنَّهُمَا إِنِ اقْتَرَنَا بِتَنَافُرِ الْكَلِمَاتِ فَالْإِخْلَالُ مِنْهُ، وَإِلَّا فَلَا إِخْلَالَ، فَهُمَا لَا يُخِلَّانِ بِالْفَصَاحَةِ.

پاورقی

اگر تفصیلِ ترکیب‌های بیتِ «حمامةَ جرعى حومةِ الجندل» را بخواهید، به خزانة الأدب بغدادی، جلد دوم، صفحهٔ ۱۹۳ مراجعه کنید.

ترجمهٔ روان

بیت نخست می‌گوید: «خصلت‌های نیک و نشانه‌های شرافت خانوادگی به آنان می‌بالند، ولی آنان به این خصلت‌ها فخر نمی‌فروشند.»
تعقید معنوی آن است که مسیر انتقال ذهن از معنای ظاهری به مقصود اصلی، دور و نامأنوس باشد.
عباس بن احنف می‌گوید:
از شما دوری می‌جویم تا به شما نزدیک شوم، / و چشمانم اشک می‌ریزند تا خشک شوند.
اشک‌ریختن، کنایه‌ای روشن از اندوهِ دوریِ محبوبان است؛ اما شاعر «خشک‌شدن چشم» را کنایه از شادیِ دیدار گرفته است. این کاربرد درست نیست؛ زیرا در عرف عربی، خشک‌شدن چشم معمولاً کنایه از نگریستن یا گریه‌نکردن در حالت اندوه است، نه شادی. بنابراین مخاطب به‌سادگی به معنای مقصود منتقل نمی‌شود.
در شاهد تکرار، تکرار پیاپیِ «نَصر» باعث سنگینی و ناهماهنگی آوایی جمله شده است.
در شاهد تتابع اضافات نیز شاعر می‌گوید: «ای کبوترِ جَرعایِ حومهٔ جُندل، آواز بخوان؛ زیرا در دید و شنودِ سعاد هستی.» زنجیرهٔ اضافاتِ پیاپی در آغاز بیت، فهم آن را دشوار می‌کند.

شرح


تعقید لفظی از ترتیب نامناسب واژه‌ها پدید می‌آید؛ اما تعقید معنوی از به‌کاربردنِ ارتباط‌های معنایی دور و نامأنوس.کنایه باید بر پایهٔ کاربرد شناخته‌شدهٔ زبان باشد؛ اگر گوینده برای یک کنایهٔ رایج معنای تازه‌ای بسازد، احتمال ابهام و تعقید بالا می‌رود.کثرت تکرار و تتابع اضافات همیشه عیب نیستند؛ تنها زمانی به فصاحت آسیب می‌زنند که گفتار را واقعاً سنگین و دشوار کنند.